SGDP’nin emekli çalışanlara da bir karşılığı olmalı
Türkiye’de milyonlarca emekli, geçim sıkıntısı nedeniyle emeklilikten sonra yeniden çalışmak zorunda kalıyor. Emekli olduktan sonra çalışma hayatına devam edenlerden kesilen Sosyal Güvenlik Destek Primi (SGDP) ise uzun yıllardır tartışılan ancak çözülemeyen önemli bir adaletsizliği bünyesinde barındırıyor.
“Karşılığı, geri dönüşü olmayan bir sigorta sistemi dünyanın hiçbir yerinde yok.”
Bu cümle aslında sadece SGDP’yi değil, sosyal güvenlik sisteminin temel mantığını sorgulayan güçlü bir tespittir.
Sosyal güvenlik sistemleri, çalışanların ödediği primlerle geleceğini güvence altına aldığı yapılardır. Kişi prim öder, karşılığında emeklilik hakkı kazanır, sağlık hizmetlerinden yararlanır veya çalışma yaşamı boyunca çeşitli sosyal haklara sahip olur. Prim ile hak arasında doğrudan bir ilişki vardır.
Ancak konu SGDP olunca bu ilişki ortadan kalkmaktadır.
Bugün emekli olduktan sonra çalışan milyonlarca vatandaşın ücretinden her ay Sosyal Güvenlik Destek Primi kesilmektedir. Buna rağmen ödenen bu prim, emeklinin maaşında herhangi bir artış sağlamamakta, ikinci bir emeklilik hakkı oluşturmamakta, emekli aylığının yeniden hesaplanmasına katkı sunmamakta ve ileride herhangi bir sosyal güvenlik avantajı getirmemektedir.
Başka bir ifadeyle emekli çalışan, prim ödemekte; ancak ödediği primin kendisine dönen hiçbir karşılığını alamamaktadır.
İşte tartışmanın merkezinde de bu gerçek bulunmaktadır.
Prim varsa karşılığı da olmalıdır
Sosyal güvenlik hukukunun en temel ilkelerinden biri, ödenen primin belirli bir hak doğurmasıdır. Bu nedenle SGDP’nin bugünkü yapısı, “katkı” ile “karşılık” arasındaki dengeyi bozmuştur.
Elbette devlet sosyal güvenlik sistemini finanse etmek isteyebilir. Ancak bunun yolu, emekli çalışanlardan kesilen primlerin tamamen karşılıksız bırakılması olmamalıdır.
SGDP;
• Emekli aylığında belirli oranlarda artış sağlayabilir.
• Belirli sürelerle çalışanlara ilave emeklilik puanı kazandırabilir.
• Uzun süre SGDP ödeyenlere ikramiye benzeri bir geri dönüş oluşturabilir.
• Sağlık ve sosyal haklarda ek avantajlar sağlayabilir.
Dünyanın birçok ülkesinde sosyal güvenlik katkılarının çeşitli şekillerde geri dönüşü bulunurken, Türkiye’de SGDP’nin tamamen sistemin gelir kalemi olarak görülmesi haklı eleştirileri beraberinde getirmektedir.
Emekliler neden çalışıyor?
Burada asıl sorulması gereken soru ise şudur:
Emekliler neden çalışmaya devam ediyor?
Bunun cevabı herkes tarafından bilinmektedir.
Çünkü mevcut emekli aylıkları, hayat pahalılığı karşısında birçok vatandaşın temel ihtiyaçlarını karşılamakta yetersiz kalmaktadır. Emeklilik artık dinlenme dönemi değil, ikinci bir çalışma dönemine dönüşmüştür.
Dolayısıyla SGDP ödeyen emekliler bunu tercih ettikleri için değil, çoğu zaman ekonomik zorunluluk nedeniyle yapmaktadır.
Bir yandan emekli maaşı alan, diğer yandan yeniden çalışan vatandaş hem üretime katkı sunmakta hem de ekonomiye vergi ve prim ödemeye devam etmektedir. Böyle bir kesimin ödediği primlerin hiçbir hak doğurmaması ise sosyal devlet ilkesi açısından yeniden değerlendirilmesi gereken bir konudur.
Kayıtlı çalışmayı da teşvik eder
SGDP‘nin karşılığının olması yalnızca emekliler açısından değil, devlet açısından da önemli kazanımlar sağlayacaktır.
Emekli çalışan ödediği primin ileride kendisine fayda sağlayacağını bilirse kayıt dışı çalışmak yerine kayıtlı çalışmayı tercih edecektir. Bu da sosyal güvenlik sisteminin prim gelirlerini artırırken kayıt dışı istihdamın azalmasına katkı sunacaktır.
Dolayısıyla SGDP’nin yeniden düzenlenmesi yalnızca bir maliyet değil, aynı zamanda uzun vadeli bir yatırım olarak görülmelidir.
Adalet duygusu güçlenmeli
Sosyal güvenlik sisteminin temelinde güven vardır.
Vatandaş ödediği primin karşılığını alacağına inanmalıdır.
Eğer yıllarca prim ödeyen insanlar, emekli olduktan sonra da prim ödemeye devam ediyor ancak bunun karşılığında hiçbir hak elde edemiyorsa, sistemin adalet duygusu zedelenmektedir.
Türkiye Emekliler Derneği’nin gündeme taşıdığı bu konu, yalnızca emeklilerin değil, gelecekte emekli olacak milyonlarca çalışanın da meselesidir.
Sosyal Güvenlik Destek Primi, adında “destek” kelimesini taşısa da bugün fiilen yalnızca sisteme destek vermektedir. Oysa sosyal güvenlik tek taraflı fedakârlık üzerine kurulamaz.
Çünkü sosyal devletin esası, vatandaşın ödediği katkının bir gün yine vatandaşa hak olarak dönmesidir.
Ve unutulmamalıdır ki;
Karşılığı olmayan prim, sosyal güvenlik sisteminin ruhuyla bağdaşmaz. SGDP yeniden ele alınmalı, emekli çalışanların ödediği her kuruşun makul ve adil bir karşılığı oluşturulmalıdır.
