TÜRKİYE İNSAN HAKLARI VE EŞİTLİK KURUMU TÜRKİYE YAŞLI HAKLARI RAPORU
İnsan haklarının yerel ölçekte kurumsallaşması amacı doğrultusunda 2016 yılında kurumsal yapısına kavuşturulan Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu (TİHEK ) insan haklarının korunması ve geliştirilmesi, ayrımcılıkla mücadele, işkence ve kötü muameleyle etkin mücadele etme alanlarında faaliyet göstermektedir. Yaşlı bireylerin insan hakları, bu nüfusun demografik öneminin bir sonucu olarak global ölçekte dikkat çekmeye başlayan sorun alanı olmuştur. Yaşlı haklarını oluşturma ve korumaya yönelik uluslararası bir sözleşme oluşturma noktasında çalışmalar yapılmaktadır. Bu kapsamda ülkemizde de yaşlılara yönelik hizmetlerin değerlendirilmesi, yaş temelli ayrımcılığın önlenmesi ve olağanüstü durumlarda yaşlı haklarının korunması noktasında raporlamaya gereksinim duyulduğu tespit edilmiştir. Bu amaç doğrultusunda TİHEK tarafından “Türkiye Yaşlı Hakları Raporu” hazırlanmıştır.
Raporda; Dünyada ve Türkiye’de yaşlı nüfusun genel görünümü dünyada yaşlı haklarının genel durumu, ülkemizde yaşlı haklarının genel durumu Türkiye’de yaşlılara yönelik hizmetlerin Birleşmiş Milletler yaşlı yaşam kalite standartlarına göre değerlendirilmesi yaşlılara karşı her türlü ayrımcılığın önlenmesi, olağanüstü durumlarda yaşlı haklarının korunması ve kurumun yıllık raporlarında yaşlı hakları değerlendirilmiştir. Yaşlı hakları, BM’in gündeminin temel konularından biri olarak tartışılmaya başlanmış, BM genel kurulu tarafından Yaşlanma Açık Uçlu Çalışma Grubu 21 Aralık 2010 tarih ve 65/182 sayılı kararla kurulmuştur. Grup birinci oturumunu 18-21 Nisan 2011 tarihleri arasında yapmıştır. Bugüne kadar 12 oturumun gerçekleştirildiği çalışma grubunda dünyada yaşlıların insan haklarının mevcut durumu, yaşlıların insan haklarının korunmasının güçlendirilmesi, yaş ayrımcılığı, özerklik, bağımsız yaşam ve sağlık hizmetleri, onurlu bir yaşam, sosyal güvenlik ve kaynaklara erişim, istismar ve şiddet, adalete ve iş fırsatlarına erişim, bakım, yaşamın sonunda bakımın planlanması, yasal ve finansal konular, yaşlı hakları konusunda mücadele alanları, iyi uygulama örnekleri, yaşlıların sosyal kalkınmaya katkılarının güçlendirilmesi, uzun süreli ve palyatif bakım ,yaşam boyu öğrenme ve kapasite geliştirme, sosyal koruma, Covid-19 salgını döneminde yaşlı hakları ve ekonomik güvenlik odağında yaşlı hakları değerlendirilen konular olmuştur. BM Yaşlanma Açık Uçlu Çalışma Grubu toplantılarına Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Türkiye BM Daimi Temsilciliği ve Türkiye Emekliler Derneği katılmaktadır.
BM gibi uluslararası kuruluşların, sivil toplum kuruluşlarının çalışmalarının ve insan hakları belgelerinin yanı sıra Türkiye ulusal yaşlanma eylem planı ve uygulama programı Türkiye sağlıklı yaşlanma eylem planı ve uygulama programı, onuncu ve onbirinci kalkınma planı yaşlanma özel ihtisas komisyonu raporu, 1. Yaşlılık şurası raporu Türkiye yaşlı hakları raporunun hazırlanması için dayanak oluşturmuştur. BM tarafından yayınlanan 1948 tarihli İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi, 1966 tarihli Uluslararası Ekonomik Sosyal ve Kültürel Haklar Sözleşmesi, 1969 tarihli Toplumsal Gelişme ve Kalkınma Bildirgesi, 1982 Birinci Viyana Dünya Yaşlılık Asemblesi, 1991 BM Yaşlıların yaşam kalitesinin geliştirilmesi ile ilgili ilkeler, 1595 Kopenhag Toplumsal Kalkınma Bildirgesi, 1999 Dünya Sağlık Örgütü Yaşlılar için eylem planı, 2000 BM Bin Yıl Bildirgesi, 2002 2. Madrid Dünya Yaşlılık Asemblesi ve BM 2030 sürdürülebilir kalkınma hedefleri belgeleri yaşlı hakları için kullanılacak çalışmalardır.
Viyana Uluslararası Yaşlanma Eylem Planı BM Genel Kurulu tarafından 1982 yılında 37/51 sayılı kararla onanmış, araştırma veri toplama ve analiz, eğitim ve öğretimin yanı sıra yaşlı haklarına dayalı olarak sağlık ve beslenme, yaşlı tüketicilerin korunması, konut ve çevre, aile, sosyal refah, gelir güvenliği ve istihdam gibi sektörel alanları ele alan 62 eylem önerisi içermiştir. Belirlenen eylemlerin izlenmesi için 1 Ekim Dünya Yaşlılar Günü olarak ilan edilmiştir. BM yaşlı bireylerin yaşam kalitesini iyileştirmesine ilişkin ilkeler; bağımsız yaşam, katılım, bakım, kendini gerçekleştirme ve itibar olarak tespit edilmiştir. AB Temel haklar şartının 25. Maddesinde yaşlı haklarına; “AB yaşlıların onurlu ve bağımsız bir yaşam sürme, sosyal ve kültürel yaşama katılma haklarını tanır ve saygı duyar” şeklinde vurgu yapmaktadır. Raporda dünyanın çeşitli ülkelerindeki uygulamalar da değerlendirilmiştir.
Ülkemizde 2010 yılında Anayasamızda yapılan değişiklik ile 10. Maddede eşitlik ilkesine vurgu yapılırken, yaşlıların da bulunduğu özel olarak korunması gereken kesimler için farklı tedbirlerin alınabileceğine değinilmiş, bu tedbirlerin Anayasadaki eşitlik ilkesini zedeleyemeyeceği kabul edilmiştir. 61. madde “Yaşlılar Devletçe Korunur” hükmünü getirmiştir. Çeşitli kanunlarımızda yaşlılar için özel düzenlemeler vardır. 1976 yılında yürürlüğe giren 2022 sayılı 65 yaşını doldurmuş muhtaç, güçsüz ve kimsesiz Türk vatandaşlarına aylık bağlanması hakkında kanun haklar açısından önem arzetmektedir. Yönetmeliklerin yanı sıra, politika belgelerinde de yaşlı haklarına değinilmektedir. Cumhurbaşkanımız 25 Eylül 2018 tarihinde BM Genel Kurulunda yapmış olduğu konuşmasında 2019 yılının yaşlılar yılı olarak ilan etmiş ve 1. Yaşlılık Şurasını aynı yıl toplantıya çağırmıştır. 1. Yaşlılık Şurasının ana temaları; aktif yaşlanma, yaşlı bakım hizmetleri ve yaşam kalitesi, yaşlılık ekonomisi, yaşlı hakları, yaşlı dostu kentler ve yerel yönetimler ile bakım ekonomisidir. Sonuç bildirgesinde yaşlı haklarına yönelik iyileştirici mevzuat çalışmaları yapılması belirlenmiştir.
Türkiye de yaşlılara yönelik hizmetler şunlardır:
1-Sağlık hizmetleri (genel sağlık ve evde sağlık)
2-Sosyal hizmetler (kurumda bakım, huzurevi, bakım ve rehabilitasyon merkezi, gündüz bakımı, yaşam boyu öğrenme, sosyal yardımlar, yaşlılık aylığı , evde bakım ücreti)
3-Sosyal güvenlik (primli ödemeler ve genel sağlık sigortası, emeklilik sistemi)
18-24 Mart ülkemizde yaşlılar haftası olarak kutlanmaktadır. Rapor kapsamında ortaya konulan veriler ışığında “Yaşlı hakları örnek belgesi” oluşturulmuş, kendi kaderini tayin hakkı, yaşam, kişi özgürlüğü ve güvenlik hakları, sağlık, bakım hizmetleri ve sosyal hizmetlere erişim hakkı, sosyal ve kültürel olanaklara erişim hakkı, insan onuruna yaraşır ekonomik şartlara erişim hakkı, çalışma hakkı, eşitlik ve sosyal adalete erişim hakkı, şiddet, sömürü, ihmal ve istismar dahil olmak üzere kötü muameleye maruz kalmama hakkı, yaşlı dostu fiziksel çevreye erişim hakkı, yaşamın her alanında saygınlık hakkı kilit unsurlar olarak belirlenmiştir.
Rapor ulusal ve uluslararası çalışmalarımızda elimizi kuvvetlendirecek önemli bir belge olmuştur. Türkiye Emekliler Derneği’nin başlangıcından bu yana çalışmalarına destek verdiği bir, yaşlı hakları uluslararası belgesi düzenlenmesine bir an önce kavuşmamız dileğimizdir. Türkiye Emekliler Derneği bu alandaki çalışmaları ile ulusal ve uluslararası düzeyde takdir görmektedir. Hakların kazanılması hiçbir zaman kolay olmamıştır. Türkiye Emekliler Derneği, bu mücadelede kararlıdır.
