Kuruluşların tarihlerinde, ellinci kuruluş yıl dönümlerine “Gümüş Yıl” denir. Yüzüncü yıl da “Altın Yıl”dır.
Ülkemizde, bu yaşlara ulaşabilen sivil toplum kuruluşlarının sayıları oldukça azdır. Ulaşabilenlerin büyük bir bölümü de, devlet himayesinde yaşam sürdürebilen; Kızılay, Yeşilay gibi kuruluşlardır. 1877’de “Osmanlı Hilal-i Ahmer Cemiyeti” adıyla kurulan Kızılay, 1923’de “Türkiye Hilal-i Ahmer Cemiyeti”, 1935’te “Türkiye Kızılay Cemiyeti” ve 1947’de “Türkiye Kızılay Derneği” adını almıştır. Yani 150’inci yaşına yaklaşmaktadır.
Devlet himayesi veya herhangi bir kurum ya da kuruluşun himayesi olmadan, gönüllü sivil toplum kuruluşu olarak vücut bulan ve tarihi boyunca da hep bu çizgisini koruyan; Türkiye Emekliler Derneğimiz de, 16 Kasım 1970 tarihinde kurulmuş ve yıllarca farklı adlar altında; emekli, dul ve yetimlerimize hizmet vermiştir. Hala bu onurlu misyonunu, gururla sürdürmektedir. 16 Kasım 2019’da 50’inci kuruluş yıldönümünü, yani “Gümüş Yılı”nı kutlayacak olan TÜED yani Türkiye Emekliler Derneğimizin, hak arama mücadelesini, başlangıcından bugüne kaleme almak istedim. Çünkü, büyük önderimiz Atatürk’ün ifade ettiği gibi; ” Tarihini bilmeyen milletler başka milletlerin avı olurlar…” (Mustafa Kemal Atatürk)
Yıl 1970 / KURULUŞ
İlk Adımlar:
Tarih, 7 Kasım 1970. Başkent Ankara’nın en bilinen semtlerinden olan Hamamönü’nde, Ankara İşhanı’nın ikinci katında, 47 nolu dairede bir toplantı gerçekleştirilir.
“1926 Bursa doğumlu emekli ve halen EİE İdaresi Genel Müdürlüğü’nde çalışır”, ibaresiyle dönemin resmi kayıtlarına geçen Sadi Heper’in etrafında, onu dikkatle dinleyen on kişi bulunmaktadır. Yıllar sonra 100’ü aşan şubesi ve bir milyona ulaşan üyesiyle, ülkemizin en büyük gönüllü sivil toplum kuruluşlarından birisi olacak olan bir cemiyetin, ilk adımlarını attıklarını, nereden bileceklerdi…
Son derece kıt imkanlarla toplayabildikleri eşyalarla, derme çatma döşenmiş ofiste, yine resmi kayıtlara emekli olarak geçmiş olan; 1908 Şereflikoçhisar doğumlu Şahin Yılmaz, 1918 Nevşehir doğumlu Mustafa Beton, 1911 İstanbul doğumlu ve halen Atatürk Orman Çiftliği’nde çalışan Kemal Karabey, 1911 Bursa doğumlu Hasan Görsev, 1908 Oltu doğumlu Reşat Göksel, 1904 Diyarbakır doğumlu Mustafa Acuner, 1914 İstanbul doğumlu Saim Songülen, 1899 Bursa doğumlu Saim Gökçal, 1897 Selanik doğumlu Fazıl Çorapçı, 1908 Kayseri doğumlu Ahmet Sivişoğlu hazır bulunmaktadır.
Başlatılan hareketin ayrıntılarını Sadi Heper’den dinleyen bu on kişi, ertesi gün, yani 8 Kasım 1970 Pazar günü yeniden bir araya gelirler. Bu kez; emeklilerin, onların emanet bıraktıkları dul ve yetimlerinin hak arama mücadelesinin sembolü haline gelecek olan harekete bir isim verirler. Türkiye İşçi Emeklileri Cemiyeti, o gün imzalanan kuruluş tutanağıyla hayat bulmuş olur. 11 Cesur yürekli adamın altına imzalarını attıkları bu tutanakla, Müteşebbis Yönetim Kurulu belirlenir ve Sadi Heper Kurucu Genel Başkan olarak tarihe not edilir.
Genel Başkan Sadi Heper öncülüğündeki bu topluluğun görev bölümü de şu şekilde yapılır; Genel Başkan Yardımcısı Şahin Yılmaz, Genel Başkan Yardımcısı Mustafa Beton, Genel Sekreter Kemal Karabey, Genel Sekreter Yardımcısı Hasan Görsev, Genel Mali Sekreter Reşat Göksel, Genel Teşkilatlanma Sekreteri Mustafa Acuner, Veznedar Saim Songülen, Genel Yönetim Kurulu Üyesi Saim Gökçal, Genel Yönetim Kurulu Üyesi Fazıl Çorapçı ve Genel Yönetim Kurulu Üyesi Ahmet Sivişoğlu.
O gün imza altına alınan tutanakta ilginç bir ayrıntı da dikkat çeker. Tarihe düşülen bu notta aynen şöyle denilmektedir:
“Kuruluşla ilgili bütün masrafları karşılamak üzere MKE Emekliler Cemiyeti’nin Cemiyetimize tahsis ettiği 5000 lira şükranla kabul edildi. 8.11.1970” Emekliler arasındaki dayanışmanın, birlik ve beraberliğin en güzel örneklerinden biri olan bu destek, toplantıya katılanlarca da ayakta alkışlanır ve Makine Kimya Endüstrisi Kurumu emeklilerine şükranlar sunulur. Müteşebbis heyet ilk toplantısını da aynı gün gerçekleştirerek; kurulan cemiyetin ilk ana nizamnamesini hazırlar, hayata geçirilecek faaliyetleri planlar ve öncelikli ihtiyaçları belirler. Yani resmi makamlara onay için sunulacak ilk ana tüzük de o gün hazırlanmıştır.
İlk Resmi Başvuru Ankara Valiliği’ne / 16 Kasım 1970:
Dönemin imkanlarıyla; 13 daktilo sayfasına yazılmış olan Türkiye İşçi Emeklileri Cemiyeti Ana Nizamnamesi; 41 madde, 99 bent ve 11 fıkradan oluşmaktadır. O günlerde yayınlanmakta olan Medeniyet Gazetesi’nin 12-13 ve 14 Kasım tarihli nüshalarında ilan edilen nizamname, Genel Başkan Sadi Heper ve Genel SekreterKemal Karabey imzalı 16 Kasım 1970 tarihli bir üst yazıyla, onay için Ankara Valiliği’ne gönderilir. Bu tarih de, cemiyetin resmi kuruluş tarihi olarak belirlenmiş olur.
Türkiye İşçi Emeklileri Cemiyeti’nin bu ilk Ana Nizamnamesi’nde, kuruluş amaçları sıralanır ki, bu amaçlar içerisinde uzun soluklu bir bayrak yarışında gerçekleştirilmesi umulan hedefler de yer almaktadır. Bunların başında da kurumsal yapılanmanın en somut örnekleri olan; hizmet binaları, sosyal tesisler, kamplar gibi alt yapı hedefleri gelir. İşte ilk kuruluş nizamnamesinde yer alan o hedefler ve amaçlar:
“a) Aşağıda belirtilen üyelik vasıflarına haiz olup, cemiyetimize üye olmuş bulunanlarla, bu kuruluşa katılan diğer teşekkül üyeleri arasında birlik ve beraberliğin, karşılıklı yardımlaşmanın teminine çalışır.
b) Kanun ve nizamlara bağlılıkta, vatan ve millet severlikte öncülük eder.
c) Üye hak ve menfaatlerinin korunması yolunda, resmi ve özel kuruluşlarla işbirliği yapar.
d) Üye hak ve menfaatlerinin elde edilebilmesi için kazayı ilgilendiren konularda müşterek veya ferdi davalar açar, açtırır ve gerekirse bunlara ait masrafları karşılar.
e) Emeklilerle, bunların dul ve yetimlerinin devlet daire ve müesseselerindeki emeklilikten mütevellit işlerinin takip ve intacına (sonuçlandırmasına) yardımcı olur.
f) Yardıma muhtaç üyelerin içtimai ve sosyal ihtiyaçlarını temin hususunda faaliyet gösterir ve muhtelif kuruluşlardan çeşitli namlarda sağlanacak ayni ve nakdi yardımları adil ölçüler içerisinde tebliğ eder, gerektiği takdirde ve yönetim kurullarının kararı dahilinde muhtaç üyelerine cemiyet bünyesinden nakdi yardımlarda bulunur.
g) Üye çocuklarının devlet kredisinden istifadelerini sağlayarak bunların yurtiçi ve yurtdışı tahsillerine yardımcı olur.
h) Değişen Hayat şartlarına maddi yönden cevap veremeyecek dar gelirli emeklilerle, bunların dul ve yetimlerinin ücretlerini yani maaşlarına periyodik bir artış kaydedecek esaslara bağlanması için hükümet ve parlamento üyeleriyle temas eder.
i ) Amacın gerçekleşmesi için cemiyetin konusuyla ilgili tesisler kurar, bunları yönetir, benzeri dernek ve kuruluşlarla işbirliği yapar.
j) Meskensiz üyeleri mesken sahibi yapabilmek için Anayasanın devlete verdiği bu yöndeki görevin gerçekleşmesine yardımcı olur. Gerekirse kooperatifler kurar.
k ) Üyeler için dinlenme kampları, düşkünler için yurtlar açar ve buraları yönetir.
m) Cemiyet; maddi yönden yeterli imkanlara sahip olduğu takdirde ve yönetim kurullarınca yardıma muhtaç durumda olduğu kesinlikle tespit edilen üyelerinin vefatı halinde, bunların cenaze masraflarına karşılık olmak üzere, yönetim kurullarının tespit ve takdir edeceği nispette nakdi yardım da yapabilir.
n) Cemiyetin kuvvetli bir örgüt olması yolunda her türlü çabayı gösterir ve emeklilere hizmet gayesinin tahakkuku için işçi kuruluşlarıyla ve emekli meseleleri üzerinde faaliyet gösteren diğer dernek ve kuruluşlarla işbirliği yapar, federasyonlar, konfederasyonlar vücuda getirir ve devletin müsaadesini almak şartıyla beynelmilel (uluslararası) emekli teşekküllerine üye olur.
o) Yukarıdaki fıkralarda yazılı olmayıp da emeklilerin ve bunların dul ve yetimlerinin hayat şartlarını yükseltecek ve geçimlerini kolaylaştıracak her türlü vasıta ve çareleri arar ve tatbik eder. Bu itibarla cemiyet genel menfaatlere hizmet eden hükmi şahsiyeti haiz birkuruluş mahiyetindedir.”
İlk Ana Tüzük’te Dikkat Çeken Hususlar:
Müteşebbis heyet tarafından hazırlanarak Ankara Valiliği’ne gönderilen Ana Tüzük’te dikkat çeken önemli bazı maddeler bulunuyordu. Bunlardan birisi; “Genel Müfettişin Görevleri” başlıklı 32. Madde’dir. Sivil toplum kuruluşlarında alışılmadık bir şekilde, Genel Başkan’a bağlı olarak görev yapan ve onun adına tetkikler yapan iki müfettişin görevlendirilmesini konu alan bu maddede aynen şöyle denilmektedir:
“Madde 32- Merkez Genel Kurulu tarafından iki yıl süre için gizli veya genel kurul kararına göre iş’ari oyla seçilecek iki müfettiş, daima genel başkanla irtibatlı olarak çalışır.
Şubeler ve merkez teşkilatında zuhur edecek olaylarla, Genel Başkan’ın tahkik ve tetkikine lüzum gördüğü hususları , mahalline giderek bizzat Genel Başkan adına incelerler, her türlü evrakı gözden geçirir, şahısların ifadesine başvurur ve tahkikat neticelerini bir rapor halinde Genel Başkan’a tevdi ederler.
Genel Müfettiş’in tahkik ve tetkikine görevlendirildiği husus, kendisine izah edilmekle beraber, ayrıca bir görev belgesi verilir. Bu belge bizzat Genel Başkan veya yardımcısı tarafından imzalanır. Görevli müfettişe, Cemiyet’in her kademesindeki yöneticilerle, bütün üyeler yardımcı olmaya ve gerekli izahatı vermeye mecburdur. Görevli müfettişlerin yol ve harcırah masrafları Cemiyet Genel merkezi’nce karşılanır.”
Genel Denetim Kurulu’nun yanı sıra Müfettişlik Sistemi’ni de getiren ilk Ana Nizamname, bunlarla da yetinmeyip, 33. madde ile bir başka denetim mekanizmasını da harekete geçirir. Haysiyet Divanı oluşturulmasını öngören bu düzenlemeye göre de, en yüksek organ olan Genel Kurul tarafından üç asil, üç de yedek üye seçilmesi ve merkez yönetim kuruluna bağlı çalışmaları hükme bağlanır.
“Merkez Haysiyet Divanı’nın Görev ve Yetkileri” başlıklı bu maddede aynen şöyle denilir:
“Madde 33: Merkez Genel Kurulu tarafından iki yıl süre için gizli veya genel kurul kararına göre iş’ari oyla 3 asil ve 3 yedek olarak seçilen Merkez Haysiyet Divanı’nın 3 asil üyesi, ilk toplantılarında aralarından bir başkan seçerek, bu başkanın daveti üzere toplanır ve aşağıda belirtilen hususları görüşerek karara bağlar.
a) Cemiyet menfaatlerine ve bu ana nizamname hükümlerine aykırı davranışları öğrenilen veya kesinlikle tespit edilen üyeler hakkında gerekli soruşturma ve incelemeyi yaparak tanzim edecekleri dosyayı uygun görülen ceza teklifi ile birlikte Merkez Yönetim Kurulu’na sunarlar.
b) Müfettiş tahkikatı esas olmak üzere, yönetim kurulu üyeleri ve cemiyet üyeleri hakkında her türlü tetkik ve tahkiki yapmak suretiyle verilmesi gereken ceza teklifine ait dosyayı merkez yönetim kuruluna sunarlar. Ayrıca, Merkez Yönetim Kurulu’nca yerine getirilmemiş olan ceza tertipleri hakkında merkez genel kuruluna bilgi verirler. Haysiyet Divanı kararını merkez yönetim kurulu aynen tatbike mecburdur. Ancak, üyeler hakkında Merkez Haysiyet Divanı’nın verdiği kararı tadile Cemiyet’in büyük kongresi yetkilidir.
c) Teftiş sonuçları esas olmak üzere, Genel Başkan veya Merkez Yönetim Kurulu’nca Haysiyet Divanı’na intikal ettirilen konuları inceler ve mütalaasını yazılı olarak Merkez Yönetim Kurulu’na bildirir. Bir faaliyet dönemi içerisinde, bu kurulca yapılan işleri mufassal bir raporhalinde merkez genel kuruluna da arz eder.”
İçişleri Bakanlığı Hukuk Müşavirlerince incelenen ve üzerinde bazı tadilatların yapılması istenen Cemiyet Ana Tüzüğü, 25 Şubat 1971 tarihli yazıyla, Cemiyet Genel Merkezi’ne iletilir. Heper ve arkadaşları gerekli düzeltmeleri yaparak, 17 Mart 1971 tarihli üst yazıyla, Ana Tüzüğü tekrar İçişleri Bakanlığı’na sunarlar. Bakanlık müşavirlerince yeniden incelenen Türkiye İşçi Emeklileri Cemiyeti Ana Tüzüğü, 19 Nisan 1971 tarihinde onanır ve yürürlüğe girmiş olur.
Yönetim’de ilk değişiklikler: Genel Başkan Sadi Heper ve Genel Sekreter Kemal Karabey imzasıyla, 15 Ekim 1971 tarihinde valilik makamına bir yazı gönderilir. Yazıyla, bazı cemiyet kurucu üyelerinin çeşitli sebeplerle görevlerinden ayrıldıkları belirtilerek, yerlerine alınan yeni kişilerin beyanları yetkili makama sunulduğu ifade edilir.
“Vilayet Yüksek Makamı’na, Ankara.
16 Kasım 1970 tarihinde Cemiyetimizin kurulmasından bu tarafa Müteşebbis Kurul Üyeleri’nden bazıları, çeşitli sebeplerle yönetim kurulundaki fiili görevlerinden ayrılmış olmaları dolayısıyla yönetim kurulumuz, yeniden cemiyet üyeleriyle takviye olunmuş ve aşağıda gösterildiği şekilde görev bölümü yapılmıştır.
Keyfiyeti bilgilerinize arz ederiz.”
Buna göre yeni Genel Merkez Yönetim Kurulu şu isimlerden oluşur:
Genel Başkan Sadi Heper, Genel Başkan Yardımcısı Abdurrahman Altuner, Genel Başkan Yardımcısı Hasan Görsev, Genel Sekreter Kemal Karabey, Genel Sekreter Yardımcısı Nuri Soydemir, Genel Mali Sekreter Saim Gökçal, Veznedar Osman Akoğlu, Genel Teşkilatlanma Sekreteri Süleyman Özyürek, Genel Yönetim Kurulu Üyesi Fazıl Çorapçı, Genel Yönetim Kurulu Üyesi Mustafa Acuner ve Genel Yönetim Kurulu Üyesi Şakir Atasayar.
İlk Amblem:
Türkiye İşçi Emeklileri Cemiyeti’nin yeni Yönetim Kurulu’nun yetkili makamlara bildirilmesi hususunu içeren bu yazışmada dikkat çeken başka bir husus daha bulunmaktadır. Yazışmanın TİEC amblemini içeren ilk yazışma olarak cemiyetimizin tarihine geçtiğini de bu yazıyla görmüş oluruz.
